Büyük Borsa Düşüşleri Nasıl İlerler?
26 Kasım 2007 tarihinde, Borsa endeksleri tarihi zirveleri gördükten çok kısa bir süre sonra, Büyük Borsa Düşüşleri Nasıl Başlar başlıklı yazımda, yaklaşmakta olan büyük ayı piyasasını duyurmuştum. Zirveden itibaren kayıpların %50′yi aştığı bugünlerde, bu kez de Büyük Borsa Düşüşleri Nasıl İlerler? sorusuna yanıt arayacağız.
Ralph Nelson Elliott şöyle diyor:
“Pek çok insanda bir duygusal dalganın tepe noktasına ulaşma ve daha sonra dinginleşme eğilimi vardır. Patlama ve depresyon dönemlerinde bireyle kitle arasında benzeşim olduğu gerçeği, psikiyatri bilimince de onaylanmaktadır. Her ikisinde de bir “normallik” dönemi vardır. Bu dönemlerde manik depresif, ağırbaşlı ve dengeli davranır. Coşku dönemlerinde ise zihinsel etkinlik üst düzeydedir; Yaratmak, planlamak ve yazmak için çırpınır durur. Coşku döneminin kriz aşamasına ulaşıldığında, depresif aşamanın düşüş trendi başlar, sinirlilik (anksiyete) durumu ile devam eder ve gelecekle ilgili müthiş bir umutsuzlukla sona erer. Bu aşama döngüyü tamamlar ve bu noktadan itibaren güven ve denge yeniden aşama aşama geri kazanılır.” (Market Analysis for the New Millennium‘dan alıntı ile Çılgınlık ve Çöküş, Borsanaliz Kütüphanesi, T.Ş. S. 35)
Bu yazıda İMKB’nin 6 büyük ayı piyasasını inceleyeceğiz ve bu düşüş dalgalarının nasıl ilerlediğini ve ne kadarlık kayıplarla, hangi sürelerde tamamlandığını gözden geçireceğiz.
1987-88 Ayı Piyasası
İMKB tarihinin en az bilinen ayı piyasası 1987-88 yıllarında yaşanmıştır.
Düşüş iki aşamada gerçekleşmiş, 84 gün süren ilk aşamada kayıp %57.7, 393 gün süren ikinci aşamada ise %61.2 olmuştu. Düşüş dalgasının toplam süresi 393 gündü ve zirveden dibe kayıp %74.1 idi. İMKB’de yaşanan bu ilk ayı piyasasında iki düşüş dalgasının da Altın Oran olan %61.8′e, dalga sürelerinin Fibonacci sayı serisindeki 89 ve 377′ye çok yakın olması şüphesiz tesadüf değildi. Fibonacci sayı serisindeki sayılar ve bu sayıların birbirlerine oranları, daha sonraki ayı piyasalarında da karşımıza çıkıyor.
1990-91 Ayı Piyasası
İkinci büyük ayı piyasası 1990-91 yıllarında yaşandı. Bu düşüş dalgası da iki aşamada tamamlandı. İlk aşamada kayıp %52.5, ikinci aşamada %53.7 oldu. En tepeden en dibe kayıp ise %57.5 olarak gerçekleşti. İlk düşüş dalgası 147 gün, ikinci düşüş dalgası ise 231 gün sürdü. Toplam süre ise 441 gündü. Kayıpların Altın orana yakınlığı bir yana, düşüş sürelerinin Fibonacci sayı serisindeki 144 ve 233 sayılarına hemen hemen eşitliği çarpıcıydı.
(Bu ayı piyasasının oluşumu sırasındaki simetri ise oldukça çarpıcıydı. Bu simetri ile ilgili detaylı bir çalışmam var. İlgi duyanların Çılgınlık ve Çöküş‘ün 162-163. sayfalarında detayları verilen çalışmayı incelemesini öneririm.)
1994 Ayı Piyasası
1994 ayı piyasası, diğerlerinden farklı olarak kısa sürede gerçekleşen bir mini-çöküş olarak ilerledi ve toplam 63 günde tamamlandı. İlk dalga 21 gün sürdü, %55.8 kayıpla bitti, ikinci dalga 35 günde %36.1 kayıpla sona erdi. Zirveden dibe toplam kayıp %56.5 oldu.
1995 Ayı Piyasası
Düşüş dalgaları içindeki en karmaşık kalıplardan biri, toplam 233 gün süren 1995 ayı piyasası içinde oluştu. Süre, Fibonacci Sayı serisindeki 233 sayısına tam eşitti. Üçlü zigzag olarak ilerleyen bu dalga, iki tepki ile bölünmüş ve 28, 98 ve 42 gün süren üç düşüş dalgasından oluştu. Dalgalar sırasıyla %22.9, %31.2 ve %26.8 kayıplarla sona erdi. Toplam kayıp ise %34.3 oldu. Bu oran %38.2′ye çok yakındı.
1998 Ayı Piyasası
1998 ayı piyasası, aslında 1997 sonunda başlamış olan bir genişleyen yassı düzeltmenin yıkıcı C dalgası idi. Toplam 77 gün sürdü. %60.5 kayıpla sona erdi.
2000-03 Ayı Piyasası
Ayı piyasaları içinde en uzun süreni 2000-2003 idi. Simetrik üçgen olarak oluşan bu dalga toplam 854 günde tamamlandı. Üçgenin içindeki dört düşüş dalgasının süreleri sırasıyla 399, 140, 175 ve 140 gündü. Kayıplar ise %67, %48.4, %43.5 ve %39 olarak gerçekleşti. Piyasa dengelenene kadar, Altın orandan, Altın Oran’ın almaşığı olan %38.2′ye doğru bir seyir gösterdi. Dalga süreleri ise 377 ve 144 olan Fibonacci sayılarına oldukça yakındı.
2007-20?? Ayı Piyasası
2007 zirvesinden başlayan ayı piyasasının dibinin görüldüğüne dair henüz bir sinyal yok. Tam tersine, düşüş momentumu azalmıyor, uyumsuzluk sinyali yok, trend açısı dikleşiyor. İlk düşüş dalgası Temmuz ayındaki ortodoks dibe kadar 259 günde ilerledi ve %44.5 kayıpla sona erdi. İkinci düşüş dalgası ise 28,000′e ulaşana kadar henüz 63 gün geçti ve şimdilik %35.6 kayıp oluştu. Zirveden dibe kayıp %52.3′ü buldu.
Her ne kadar bu ölçekte bir kayıp yeterli olsa da, henüz dalga yapısının tamamlandığına dair bir sinyal yok. Bu nedenle kaybın %60-70′leri bulabileceğini göz önüne almak gerekiyor. Eğer U-100 endeksi 22,800′lere gerilerse, toplam kayıp Altın Oran’a yani, %62′ye ulaşacak.
Ancak kayıpların bu kadarla da sınırlı kalmayabileceğine dair bir unsur var ve bu unsur kesinlikle gözardı edilmemeli.
İMKB’nin en sert ayı piyasası olan 1987-88 ve en uzun süreli ayı piyasası olan 2000-2003 birbirinin yapıda, sürede ve geri alışta almaşığı olan, aynı dereceye ait iki düzeltme dalgasıydı ve Primary ölçekte [2] ve [4] olarak etiketlendi. Diğer düşüş dalgalarının tamamı, bu iki ayı piyasasına göre bir (ya da iki) derece daha küçük düşüş dalgalarıydı. 1986-2007 arasında toplam 21 yıl süren bir büyük çevrim tamamlandı ise, kayıplar %50-60′la sınırlı kalmayabilir ve %80-90′lara kadar uzanabilir. Süre de uzun olacaktır. Bu nedenle bir önceki yazıda, “İMKB tarihinin en derin ve uzun süreli ayı piyasası başlıyor olabilir” demiştim. Bu ölçekte bir ayı piyasasını Türkiye’de hiç kimse yaşamadı. Bu nedenle İMKB’yi bekleyen tehlikenin – ki bu tehlike bunca kayba rağmen hala sözkonusu- pek fazla insanın farkında olduğunu sanmıyorum.
Unutmayalım, dalgaları doğa yasaları oluşturur. Dalga kabarmaya başladığında önünde kimse duramaz.
(Not: Bu çalışmada kullanılan veriler haftalıktır ve kullanılan veri setinde eksikler ve kayıplar olabilir. Bu nedenle bu çalışmada verilen değerlerden %2-3 ölçeğinde sapma olabilir. Çalışmanın hangi teorik arkaplana oturtulduğunu incelemek isteyenler, Çılgınlık ve Çöküş‘ü inceleyebilirler.)